کرد خراسان (کرمانج)

لئڤ وه خالئ مه کینگا طئی

kormanjikhorasan — Fri, 14 Aug 2009 18:59:18 GMT

اینی حاط و روو ژه داوئ چوو وه ندا بوو

وی حه فتا ژئ حه وال نه واط بئ خئجابوو

چاڤ حئستئر و دئل تئژئ له ئیواریئ

ده کالئم ژه قه ریوی و بئ واریئ

ژه زولم و زوورئ کئ له وی دئنا ده کئن

حئلان دانینئ کئ له وی دینا ده کئن

***

حه ر که سا خه را که سه ک و کارئکوونه

ئه مئر ده کئن ایمام ایمامزادئکوونه

دونیا له حه و پئچیایه که روه لا بوویه

دئلئ ما سا طه کئزئک و که واو بوویه

حیتیم مانه خه لک و خئزان چئما طو نئی

قئرژئلینه چوول و چی یان چئما طو نئی

***

ام مانی و چوول و چی و دئلئ بئرین

حه وال وه ره داغ ژه دئلئ شه وتی حئلین

بئفئلئتین حیتیم ژه مئسط داماریان

ژه مئس چاڤ ئاج و بئرچی و باماریان

***

اسب و زینان ته یار ده کئن له اینی یان

خه لک و خئزان په ئاسمئن و زه مینیان

تا طو بئوی ژان ژه دئلی مه حئلینی

پوورئ حیتیمان شه بئکی خه مئلینی

بئوینی له دین و دئنئ خه لکی چئ حاط

تا بئوینی که ز و دئلئ خه لکئ کی پاط

***

ژه شوونی حئستئر خینه کئ ژه چاڤئ طئن

بئبئزدینی مئسطئ ئه وان ژه ئاڤ و نئن

بئوینی کی مالئک له سه ر خه لکئ دانی

دین و خادئ بئتووم ژه داوئ حئلانی

***

خه لاس بئکی حه ردئ ژه مئس باماریان

شوون بئ شوون کی وا خه لکئنه بئ واریان

***

یارام ده وه کئ وی روویئ از بئوینئم

مینا که وئ سه رئ چی یان از بئخینئم

***

خادئیا باش حه والئ مه کینگا نئ طئ؟

رئندئ مه لئڤ وه خالئ مه کینگانئ طئ؟

چرا جومونگ می بینیم ؟!

kormanjikhorasan — Thu, 02 Jul 2009 21:34:18 GMT

این نوشتار تائیدی است بر یادداشت روز سه شنبه 9 تیر ماه دوست عزیزم آقای علی رضا سپاهی در روزنامه - شهر آرا - در باب " چرا جومونگ می بینیم ؟! " که در پی می آید.

از اینکه دوست عزیزمان آقای سپاهی در حوزه ادب و هنر بدین شیوایی قلم فرسایی می کنند باعث مسرت و امیدواری است و بسیار خوشحالیم از اینکه می بینم همزبان عزیزمان در روزنامه شهرآرا و در شهر مشهد مقدس به عنوان یک نویسنده قابل و توانا قلم می زند.

ایشان در یادداشت مذکور اشاره کرده بودند که چرا ما خانواده های ایرانی با علاقه و اشتیاق فراوان پای سریال جومونگ و سریال های مشابه که در سینمای کره و چین و ژاپن و ... تولید شده می نشینیم و واقعا هم لذت می بریم.

اشاره های مبسوطی هم به مشابهت موضوعات سریال جومونگ با داستان های شاهنامه فردوسی داشتند که مسلما این دستنوشته گواهی و نشان از ذوق و اشراف کامل ایشان به شاهنامه فردوسی دارد که در جای خود قابل تقدیر است و برای امثال بنده که گروه قلیلی هم نیستیم بسیار جای تاسف دارد که با شاهنامه کمی زیاد بیگانه ایم و شاید این ایراد بر ما وارد باشد و شاید هم اشکال کار را باید جای دیگری جستجو کرد.

بگذریم.

نوشته بودند که چرا ما نباید به ساخت چنین سریال های همگون و برآمده از درون فرهنگ و هنر ایرانی و باستانی خودمان دست بزینیم تا مجبور نباشیم وقت بسیار زیادی از اوقات هموطنانمان را پای دیدن سریال های خارجی تلف کنیم.

درتائید فرمایشات ایشان عرض می کنم که :

با دید کلی و سطحی دیدن سریال های این چنینی فی نفسه بد نیست اما در نظر دقیق تر با توجه به نکات بسیار جالب اخلاقی و طرح موضوعات برانگیزاننده احساسات آزادگی ، غرور ، وطن پرستی ، جانفشانی و سایر موضوعات آرمانی که در این نوع سریال ها با شدت و غلظت بدان پرداخته می شود ، علی الظاهرا اقناع خاطر بیننده را به همراه دارد اما در واقع ناخواسته نوعی سرشکستگی و عدم اعتماد به نفس و نوعی فقدان هویت را در بینندگان سایر ملل القاء می کند.

همان طور که تاریخ گواهی می دهد حس توفق و برتری جویی در همه اقوام و ملل در اعصار گذشته تاکنون همواره وجود داشته و دارد . جنگ ها و تعرض ها و الحاق سرزمین ها و تشکیل حکومت ها و امپراتوری های بزرگ از جمله مصادیق بارز این حس برتری جویی در اعصار گذشته در بین ملل مختلف بوده است و هم اکنون نیز این احساس توفق اگر چه اشکال آن تحول یافته اما مغز و هسته آن همچنان باقی است و به صور گوناگون نمود پیدا می کند.

در گذشته که آگاهی ، شعور و علم انسان ها در سطح بسیار پائینی قرار داشت و جای خالی قانون و مقررات به شدت احساس می شد احساسات این چنینی در جنگ ها و نمایش حرکت های رزمی بیشتر نمود پیدا می کرد.اما با پیشرفت علم و تکنولوژی و وضع قوانین جدیده و خصوصا حقوق بشری احساسات فوق الذکر رنگ باخته و پس از یک پوست اندازی کامل به صورت های جدید خودنمایی می کند.

از بیان میادین ابراز چنین احساساتی می توان به پیشرفت ملت ها در فنون هوا و فضا ، صنعت ، تجهیزات تسلیحاتی ، علوم و فن آوری ، علوم پزشکی ، انفورماتیک ، سینما و حتی ورزش و خصوصا " فوتبال " اشاره نمود.

آن چه آشکار و واضح است این است که کشورهایی که در گذشته صاحب تمدن و تاریخ بوده اند به شکلی کاملا جدی و نفس گیر در میادین و عرصه های جدید برنامه ریزی و سرمایه گذاری نموده قصد دارند در کناره بهره مندی از رفاه و آسایش که منتجه تکنولوژی جدید است همان احساسات برتری جویی خود را در میادین جدید به منصه ظهور برسانند.

از جمله آن کشور ها می توان به همان کشورهایی که نامشان ذکر شد اشاره کرد و شاید بتوان همگی آنها را صاحب همان تمدن باستانی چین دانست و کشورهایی دیگر مانند کشورهای اروپایی و حتی آمریکا با این قدمت کوتاهش که برآمده از تمدن اروپایی است و ... نام برد.

از این رهگذر کشورهای جدید التاسیس هم از قافله عقب نمانده و سعی دارند به نوعی با دستیابی به موارد فوق الذکر جای پایی برای خود در این عرصه باز کنند . در این راستا ورزش " فوتبال " و خصوصا هنر هفتم " سینما " تاثیر بسیار زیادی داشته و توجه دولت ها و ملت ها را بیشتر به آن سو معطوف داشته است. چه بسا کشورهایی با داستان سرایی و پرداختن به افسانه ها و قصه های عوام پسند و ساختن فیلم و سریال در صدد تاریخ سازی برای خود و کشورشان نیز هستند.

حال برای کشورهایی چون ایران که صاحب تمدن و فرهنگ 2500 ساله هستند آنچه که اهمیت دارد کشف و بروز رسانی داستان ها و قصه ها و رساندن آن به گوش سایر ملل است . یا به عبارت دیگرمی توانند با پرداختن به فرهنگ و تمدن کهن و باستانی خود نوعی ابراز وجود و احساس غرور را در ملت خود بوجود آورند . اما مطلب دیگری هم وجود دارد که از درجه اهمیت فوق العاده ای برخوردار است و آن نحوه نمایش و بیان استعدادهای فرهنگی و ملی هر کشور است.

در مملکت ما شاید فیلم ها و سریال های بسیاری هم در باب فرهنگ و تاریخ دیرینه ساخته شده باشد اما متاسفانه مانند بسیاری از مسائل دیگر گر چه هزینه های بسیار زیادی هم به ملت تحمیل نموده ، نمود و بازتاب خیلی روشنی نداشته است.

در ارتباط با موضوع طرح شده توسط دوست عزیزم آقای سپاهی می توان به " سریال چهل سرباز " اشاره کرد. این سریال برداشت هایی از شاهنامه فردوسی است که به تعبیر دوستمان بسیار شبیه به سریال جومونگ هم می باشد اما متاسفانه از اقبال عمومی خوبی برخوردار نشد .به عبارت دیگر مردم را در پای جعبه جادویی مشابه سریال جومونگ میخکوب نکرد و مردم برای دیدن آن لحظه شماری نکردند.

این سریال از نظر محتوی اگر نگوئیم بهتر از سریال جومونگ بوده قطعا کمتر از آن نخواهد بود اما از نقطه نظر نوع نگاه نویسنده و بیان قصه و نیز نوع نمایش و بیان عملی آن توسط کارگردان و برقراری ارتباط با مخاطب بسیار ضعیف بود و تنها می توان گفت این سریال صرفا از نظر بیان تاریخی شاید کمی موفق بود اگر چه ممکن است از نظر تاریخدانان و ادبای پارسی نیز جای اشکال و انتقاد داشته باشد.

اگر از منظر دیگر سریال " جومونگ " را بررسی کنیم می بینیم که در هر قسمت به بیان و نمایش چندین حادثه مهم می پردازند اما در مقابل سریال های ایرانی در چندین قسمت به یک موضوع و حادثه می پردازند و به عبارتی آنقدر قصه را کش می دهند که حوصله مخاطب را سر می برند به قسمی که رمق و کششی برای دیدن قسمت آتی آن باقی نمی ماند.به عنوان مثال در سریال " حضرت یوسف " این کش دار کردن موضوع کاملا مشخص و روشن است.

از این رو به قول میر جلال الدین کزازی استاد ادبیات فارسی که بر حسب تصادف از "کردهای کرمانشاه" نیز می باشد و اصرار بسیار زیادی هم بر گویش عامیانه به زبان فارسی دارد که در دفاع از شاهنامه فردوسی و حکایات و داستان های شیرینش می گوید : " اگر سینما گران ایرانی بخواهند به موضوعات ملی و فرهنگی ما فقط در شاهنامه فردوسی بپردازند آن قدر قصه و داستان و حکایت هست که اگر تمامی کارگردانان و نویسنده های ایرانی هم بسیج شوند باز هم در آن مطلب برای پرداختن وجود دارد."

به عبارت دیگر باید مشکل را در جای دیگری جستجو کرد و از نظر من اگر بتوان در مدیریت و نحوه تحقیق و پژوهش های تاریخی و سینمایی ایران به صورت علمی و کاربردی عمل کرد و نگاه نویسنده ها و کارگردانان را از گیشه به کیفیت ارائه محصول قابل قبول مخاطب سوق داد شاید بتوان در آینده با رسم خط سیری مناسب و منطقی قدم هایی برای پیشرفت در حوزه صدور و دفاع از فرهنگ و تمدن ایرانی برداشت .

چئ بئژئم

kormanjikhorasan — Wed, 01 Jul 2009 13:21:18 GMT

چئ بئنویسئم چئ بئژئم از بئرئ مئن؟

ژه کو بئژئم ژه کی بئژئم گئرئ مئن؟

ژه رووطوونئ چی یان ژه که ریئ می یان؟

ژه رئژیانئ به لک و باشئنه بی یان؟

بایئ سارکئ له چوولئ بئ باران حاط ؟

یا ژه ئار و شه واطئ کئ داران باط ؟

وه لاطئ بئ که س و سیفئلدارئ خار؟

که رییئ بئ شئڤان ، شئڤانئ بئ کار؟

***

که رئ نئکا مینا کئ بئ شئڤانه

شئڤان مینا کئ بئ سه ر، بئ زئمانه

شئڤان مایه شوڤئ حوور و دایه ک طه نگ

بئ خئلئک ، بارئش و بئلوورئ بئ ده نگ

***

گور و رئوی سه ره ساوئ میانئن

که فتاران سا می یان نئکا شئڤانئن

دئدان نیشان ده دئن له به رخ و کاران

به رخ و کاران به ره نه دین تو جاران

نه له ایسال ، نه پارئ نه پئرارئ

نه له گه رمه چئرئ مئس وان دی پارئ

***

ژه قووله ک دا خادی شیر ژه فه کان گئرط

ژه قووله ک خادئ ئاڤ ژه کانیان گئرط

وه مئس خا مانه بوو جئناوئر و چوول

په سارئ رووط په وه مئسطئ خای قوول

خئنزیران ژئ روو حانینه له به رخان

شه وئتاندئن چی یان، زئمانگ و مه رخان

***

که شکا کولئ ژانئ وان وا ژانان بوون

ئه له ف چه رو شیرو ئاڤ و نانان بوون

تا کینگا سه ر حئلینه وا سووندئ وان

خادئ زانه وا چیرووکئ گووندئ وان

امروز حلبچه خاموش و سرد است !

kormanjikhorasan — Sun, 15 Mar 2009 04:39:18 GMT

21 سال پیش(سال 1366) در چنین روزی شهر زیبای حلبچه مورد تهاجم وحشیانه رژیمی بعثی و بیرحم به سرکردگی صدام خونخوار قرار گرفت و نفس گرم و با طراوت هزاران کودک ، مرد و زن بی گناه کورد در زندان استخوانی سینه هایشان برای همیشه حبس گردید و عصاره های شیمیایی کینه و نفرت و سنگ دلی جایگزین مهر و عطوفت و بخشندگی در کالبد بی روح آنان گردید .

کودکانی که هر صبحی زیبا به شوق بازی و تفریح از خواب بیدار میشدند . پدرانی که هر روز پر برکت به امید زندگی و حیات مزارعشان را با آب دل و دیده سیراب میکردند و مادرانی که مشکین زلفهای گلهای با طراوت باغهای زندگیشان را به نسیم مهر شانه میکردند . چوپانانی که هر روز گله ها را هی میکردند و به بوی شبنم و گل ، کوه ها و قله های سر به فلک کشیده کوهستان و دشت و دمن را درمی نوردید. جوانان و نوعروسانی که دل به عشق یار داشتند و دل های بی آلایش و کبوتران عاشقشان را درهوای کوی یار و دلدار پرواز میدادند.

و میرفتند تا کم کم خود را برای جشن باستانی نوروز که برگرفته از سنت کهن و دیرین ایرانی و آریاییشان بود آماده کنند و اما امروز دیگر خاموش و سردند .

سینه هایشان از دم ملکوتیشان تهی .

دیده هایشان بی سو .

و نگاهشان همچنان خیره و مات .

و اذهانشان مشوش و مبهوت از این فاجعه عظیم و دردناک .

و قلبهایشان دردآلود .

و خردشان حیران از سکوت ملتها و دولتها و مجامع عمومی جهان.

و از این نسل کشی بی سابقه در این عروس شهر زیبای کردستان.

گرچه یاد و خاطره شهادت مظلومانه مردم حلبچه و ظلم و ستم روا داشته شده به این قوم قلب هر انسان فرهیخته و آزاد اندیش و عدالت خواهی را به سختی میفشارد .

اگر چه ذهن و خاطره بازماندگان این حادثه هولناک هر سال و در چنین روزی از این ظلم عظمی به شدت مشوش و سنگین و زخم قلبهای جریحه دار شده و حزن آلودشان مجددا سر باز کرده و تر و تازه میگردد.

اما قطعا با یادآوری این حادثه و نشان دادن گوشه هایی از ظلم و ستم روا رفته بر خردسالان ، کودکان ، جوانان و مردان و زنان و اعلام حمایت و نیز ابراز همدردی با ملت کورد حلبچه و اظهار انزجار از بانیان و ستمکاران این جنگ نابرابر تسلای دل بازماندگان خواهد بود.

ما هم به نوبه خود مجددا و برای هزارمین بار نفرت و کینه خود را از رهبران ، فرماندهان ، سربازان ، ستم پیشگان و به طور کلی تمامی کسانی که دستی در این حادثه غمبار داشتند و نیز تمامی کسانی که در این فاجعه سکوت کردند اعلام میداریم.

ژانئ وه لاتئ

kormanjikhorasan — Sun, 11 Jan 2009 17:23:18 GMT

شه ڤ ژه نیڤئ چوو خه و ناطه سه رئمه

روین ژه حیوئ چوو وه نه بوو ده رئمه

کولامئ حه والئ گه وریئم گو ڤئشتاند

کونیرئ سه ر ڤه کئر دئلان قه لئشتاند

ته ڤابوو شه ڤ ایشئغ بوو روژ حه لاتان

گئران ژانه دوور ماحین ژه وه لاتان

ژه شوونئ طئر ئاسمئن تئژئ ژه مئشئن

کا به یداغئ چه قه ر و بووز و حئشئن

گووندئ وه ره فش ژه بیرامه چئما چوو

لاوئ وه به ژنئ دائیکا مه کودا چوو

زه خئ قه فسئ له حه ستی یان ئه سه ر کئر

پئلئنگ و به ور له چی یان ده ر بئ ده ر کئر

گورئ خین خار سه رئ دانی له حه فشئ

روو له کارئ به له ک به رخئ وه ره فشئ

دئدانئ طویژ ژه فه کئ خا داده ده ر

ژه به رخ و کارئنه حئفشه ژئ کئر سه ر

زئک بئرچی و چاڤ ئاج و دئل وه کوفته

بئتووم حئفشه خازه دوو مالئ موفته

اما به ور و پئلئنگئ وی یوردئ مه

مئرئنه سه رفئراز ، جایلئ کوردئ مه

وه زه فتئن وه قوروور و حئشک و حه سئن

مینا شئرئن دوژمئن ژه وان ده طئرسئن

روو ژه دوو روو طئ له چوول و له چی یان

به ر خا ده دئن بئلئند به ژنان و پی یان

وه لاتئ مه یئ وه ره فش ئازاد بئوینئن

بووک و زاوان دئسا له حه و بئگینئن

ژئن و مئرئنه کوردئ وه شوور و شه ر

وه گه رنه وی وه لاتئ که سک و دئلوه ر

غزه در آتش و خون

kormanjikhorasan — Sat, 27 Dec 2008 18:21:18 GMT

غزه در

" آتش و خون "

"محک"

انعکاس آدمیت

در

آینه زمان ؟؟؟!!!

گوهر دل

kormanjikhorasan — Fri, 28 Nov 2008 04:46:18 GMT

گوهر دل گزیده ای از مجموعه اشعار كرمانجی و فارسی نوشته محمد رضا منصوری باجگیران است که توسط انتشارات سالوك منتشر شده است. این مجموعه در 2 بخش فارسی و كرمانجی تدوین شده است.

بخش اول آن شامل غزلیات، قطعات و مثنویات و بخش دوم آن آمیخته ای از قالب های مختلف شعر به زبان كرمانجی است.

در اشعار كرمانجی این كتاب علاوه بر سرودن غزل های زیبا و دلنشین با مضمون عشق و آداب و رسوم كرمانجی ، از چاشنی طنز نیز استفاده شده است.

منبع : روزنامه خراسان مورخ ۲۵/۰۸/۸۷

چیکسا

kormanjikhorasan — Fri, 21 Nov 2008 20:18:18 GMT

در گوشه و کنار شنیده بودم که همزبان کرمانج و عزیزمان " استاد حسن روشان " منظومه ای کرمانجی بنام "چیکسا " سروده که آوازه زیبایی و شیوایی شعرش همه را به اذعان واداشته است اما وقتی "چیکسا " را از روی گوشی موبایلم شنیدم بی اختیار اشک از چشمانم جاری شد و خاطرات ریز و درشت دوران کودکی در سیاه تاریکی های ذهنم جان تازه گرفت و انگار سال های گذشته دوباره برایم تکرار شدند .بارها و بارها چیکسا را گوش دادم و لذت بردم . این سروده آنقدر زیبا و دلنشین بود که حیفم آمد جهت مطالعه دوستان در وبلاگم نگذارم لذا بلافاصله اقدام نمودم و با عنایت به اینکه جناب آقای روشان مدتهاست که با وبلاگشان قهر نموده و علت اینکه چرا تاکنون دوستان کرمانجمان را از لذت نوشتاری این اشعار زیبا محروم نموده اند برایم باعث تعجب بوده و در نظرم روشن نیست به هرحال بنده برخلاف عرف و بدون کسب اجازه از ایشان و بدون ترجمه . اصل اثر را صرفا به دلیل اینکه همه عزیزان کرمانج بایستی کامشان از شهد این اثر آهنگین و شیوا شیرین شود آن را به صورت مکتوب در این پست ارائه خواهم داد انشاالله " آقای روشان " به بزرگی خودشان اینجانب را خواهند بخشید و در صورتیکه ایشان رضایت نداشته و اگر کتابت سروده به اصل اثر لطمه ای وارد میکند به محض اعلام در اولین فرصت حذف خواهم نمود .

به هر حال پیشاپیش چند اشکال را به دوستان کرمانج زبان که این منظومه را مطالعه خواهند فرمود و مطمئنا لذت خواهند برد متذکر میشوم :

۱- با توجه به اینکه نوشتن کرمانجی به رسم الخط فارسی تا حد زیادی مشکل است ممکن است دوستان عزیزم در خواندن اشعار دچار زحمت شوند اما از آنجایی که بسته صوتی آن نیز موجود میباشد انشاالله مشکلات به سرعت و با همت دوستان مرتفع خواهد شد.

۲- از آنجایی که ابیات شعر از روی گوشی موبایل برگردان شده است در بعضی از ابیات به دلیل استفاده از کلمات بسیار قدیمی کرمانجی برخی مصراع ها و کلمات برای اینجانب قابل فهم نبود که ممکن است اشتباه قید و یا جای خالی درج شده باشد که دوستان عزیز با ارائه نظر در جهت اصلاح آن مرا یاری خواهند نمود.

۳- به دلیل طولانی بودن منظومه بخش پایانی آن متعاقبا در اختیار دوستان قرار خواهد گرفت .

۴- در صورتیکه جناب " آقای روشان " مصلحت بدانند و شخصا مکتوب اثر خود را در اختیار اهالی کرمانج زبان قرار دهند قطعا بدون اشکال و بسیار دلپذیرتر خواهد بود.

... و اما "چیکسا "

گوداگئرئنئ ئازیز سه لام

ایشه و ده خازئم سا وه را کولامه ک بئلئند و دئریژ بئخینئم

ناوئ وی کولاما یا وه قولئ فارسان وی مه نزووما " چیکسایه "

چیکسا حه کایه تئ وه لاتانه هوو چی یانه

حه کایه تئ به ررووژانه هوو زئمانگانه

چیکسا ژانئ دئلئ شئوانئ که رئ بایدایه

ده ردئ دئلئ زاوئنه وه دوومانه

حه کایه تئ وه لاتئ ژه بیر بوی و مالئنه خه راو بوویه

حه کایه تئ اوو وئنه بئ ره نگ و بینه

وه حه کایه تئ روسومات و ره فشئنه ژه بیر بوو یوو وه ندابوویه

چیکسا ده ردئ دئلئ شئوینه و به خشیانه وه خا را ، وه چی یه را وه گولئ قاقه را

چیکسا حه کایه تئ هئلکئشیان و داکئشیانئ کورمئنجه ژه که مه ران و بئرران ، ژه ده وران و زاوان

چیکسا حه کایه تئ چاوئنه وه هئستئره وه دئلئنه وه کونیر

چیکسا حه کایه تئ هه وشئنه له هه وشیانه

حه کایه تئ کولینجئ که ته ناو طیر

حه کایه تئ به رخئنه بئ دئ وه بئلیرئ بئ شئوان و شئوانئ بئ بئلیر

چیکسا حه کایه تئ دئلانه

چیکسا بانگه ک بئ خئجاوه ، چیکسا چیکسا...

کلیدر

kormanjikhorasan — Sun, 09 Nov 2008 16:52:18 GMT

اسم کلیدر و قصه آن بر هیچ ایرانی فرهنگی و فرهنگ دوستی پوشیده نیست علی الخصوص بر اهالی کرمانج زبان ، رهگذران کوه و دشت ، فاتحان قله های بلند و سر به فلک کشیده ، قامت شکستگان عرصه های کشت و زرع ، شب زنده داران و نگاهبان ایلات و رمه ها ، پاسداران تکیده در قله های بلند و یاد و خاطره مارال ، عمه بلقیس ، خان کلمیشی ، گل محمد ، مدیار ، صوقی و... در اذهان هر ایرانی ماندگار و جاودانه شد. هر چه از کلیدر و کلیدریان بگوئیم کم گفته ایم . قصه ای شیرین و غصه ای تلخ و دردناک ، عشقی جانسوز و نفرتی خانمان سوز ، خورشیدی تابناک و سیاه چالی سرد و نمور .

قصه ستم ها و دردها ، داستان شادی ها و مصیبت ها ، روایت مردی و نامردی ، حکایت تنهایی و غریبی ، شعرآهنگ صبوری و انتظار ، نغمه های دلیری و اسیری ، آواز شادکامی و ناکامی ، ضرب آهنگ نامداری و رسوایی ، ترانه های بیداری و خفتگی ، دل آواز رویا ها و آرزوها ، سرود های یکرنگی و دورنگی ، رمان آتش و آب ، دستان نوازشگر معشوق و تیغ برنده جلاد ، نوای آزادی و رهایی و صدای گوش خراش سکوت و تاریکی و جان های تکیده در بند و قصه ای طولانی ووو ...

کلیدر ، کلیدر ، کلیدر ...؟!

استاد محمود دولت آبادی فارق از شخصیت حقیقی اش آن چنان زیبا ، ماهرانه ، بی نظیر و بی بدیل به قصه کلیدر دست آویخته و پرداخته و آنچنان شاهکاری چون مجسمه های بلورین و زرین تراشیده که جای هیچگونه نقادی و لفاظی برجای نگذاشته است.

اگر بگویم خالق کلیدر با صحنه پردازی های ماهرانه ، نثر روان ، تخیلات و گریزهای تند و تیز نویسنده به اعماق وجودی کاراکتر ها ، شخصیت ها ، خشم ، جسارت ، اسارت ، عشق ، کینه ، نفرت و نفوذ و پرداختن پر حاشیه و جذاب در حواشی شخصیت ها ، رودها ، قله ها ، فضاها ، معارضین و منابع طبیعی و ... شیرین تر از هر دیوان منظوم و آهنگینی است سخن به گزاف نگفته ام و شاید حق مطلب را نیز فی الواقع به درستی ادا نکرده باشم.

وقتی که به مارال و کبوتران در قفس ، تشنه و دربند ، دلتنگ و مترصد پرواز میپردازد . زمانی که " قره آت" یکه سوار و مغرور را با ذهن ها آشنا میکند .

آن گاه که از لایه لایه های هزار توی قبیله و عشیره پرده بر میدارد.

آن هنگام که در تشنگی زمین و خساست ابرها ، بی توجهی آسمان و دستان خالی و پر خواهش دهقان لب به گلایه میگشاید .

آن جایی که از عشق ، دلتنگی ، تپش متواتر و متلاطم قلب و طلوع به نظر دیر هنگام ماه و گذر سنگین لحظه های انتظار و قول و قرار در میعادگاه معشوق سخن به میان می آورد .

و یا آن دمی که در پس نیزارهای در هم تنیده و فرو رفته ، مجسمه سیمین تن دختری تشنه ، خسته راه ، گریزان از تیغ های تیز آتشین ، نیزه های زخم گشا ، داغ و زهر آگین آفتا ب با تنی آزرده و تن به آبزده را به تصویر میکشد و در تقابل با آن در سویی دگر و در فضایی کاملا بیگانه نگاه های پنهانی و غرایز وسوسه باز آتشین و مردانه جوان رهگذر ایلیاتی مملو از شرمی از جنس نجابت فرزندان روستایی را در بستر ذهن آدمی فرود می آورد و لحظه تردید و دودلی درنگ و تامل و نهایتا تاسفی عمیق و گذر مرد و ذبح خواهش ها و تن ندادن به عطش های جانفرسای غریزی مردی شتر سوار و آخرالامر فرار سوار و سوالی فرّار و لغزنده و بی تکلف دختر و علامت تعجب ! ( پس چرا رفت) ؟!؟!

و پس از آنکه یاد و خاطره دلاوری در بند ، عهد و پیمان و تقابل عقل و احساس، شرمندگی و سرخی نجابتی دخترانه و آئینی ایلیاتی و عشیره ای را به چالش میکشد و ...

کلیدر ، کلیدر ، کلیدر ...؟! چه بگویم ؟!

و ...

حیف و صد حیف که ضیق وقت و مشغله و گرفتاری های روزمره بیش از این اجازه احوال پرسی از گل محمد و عشیره کلمیشی و پرسه زدن در دنیای ایلیاتی کلیدریان و مطالعه بیش از یک جلد از آن گوهر مکتوب را به من نداد.

گرچه هر روز با دیدن اتفاقات و حوادث روزانه در گوشه و کنار شهر صحنه صحنه های تراشیده و به یادگار مانده استاد دولت آبادی در ذهن من متبادر میشود ، هر روز دلتنگ تر و تشنه تر از روز قبل مترصد فرصتی و سعادتی هستم تا دوباره با حضور قلبی مجدد ادامه داستان شیرین کلیدر را مطالعه نمایم.

مطالعه این قصه شیرین و قدیمی را به همه دوستان و خصوصا اهالی کرمانج زبان توصیه میکنم.

بخوانید و لذت ببرید.

زبان و ادبيات كردي

kormanjikhorasan — Mon, 27 Oct 2008 17:15:18 GMT

نوشته ي خانم ژويس بلو -دکترای زبان و ادبیات کردی

استاد موسسه ملي زبان ها و تمدن هاي شرقي-دانشگاه پاريس

ترجمه : علی بلخکانلو اینجا را کلیک کنید

كردي زبان بيش ازچهل ميليون كرد است كه در سرزميني وسيع و يكپارچه زندگي مي كنند. كردي از خانواده ي زبانهاي هندواروپايي و گروه ايراني - آريايي آن مي باشد

در فاصله ي هزاره هاي اول و دوم قبل از ميلاد مسيح بود كه قبايل و مردمان دوستدار ايران در آسياي ميانه و سرزمينهاي محدود به آن، مهاجرت به فلات ايران و استپهاي ساحلي درياي سياه را آغاز نمودند. اين قبايل و مردمان، با اشغال منطقه ادغام شدند، زبان و اسامي خود را بر ديگر مردمان ايراني آريايي حاضر در اين سرزمين، گذاشتند. بعضي از آنها کامل ادغام نشدند و هنوز هم امروزه گروههاي كوچكي از غير كرد زبانها در كردستان تركيه، ايران و عراق هستند.

كردي، زبان كردها كه به گروه شمال غربي زبانهاي ايراني - آريايي تعلق دارد، هرگز فرصت نيافت يكپارچه گردد و لهجه هاي آن معمولا به سه گروه كاملا وابسته به يكديگر تقسيم مي شود. مهمترين گروه از نظر تعداد سخنوران، كردي شمال است كه معمولا كرمانجي ناميده مي شود و كردهاي تركيه، سوريه، شوروي سابق، بخشي از كردهاي ايران و عراق به آن سخن مي گويند. دويست هزار كرد ساكن اطراف كابل افغانستان نيز به آن تكلم مي كنند. اين گروه به ظهور يك زبان ادبي منجر گشته است.

گروه مركزي شامل كردي شمال شرقي عراق مي شود كه در آنجا سوراني مي نامند و گويشهاي مناطق اطراف آن، آن سوي كوههاي زاگرس در كردستان ايران را شامل مي گردد. اين گروه نيز به ظهور يك زبان ادبي منجر شده است.

هميشه يك طبقه نخبگان روشنفكر كرد وجود داشته كه در طي قرنها به زبان اشغالگران سخن گفته اند. تعداد زيادي از روشنفكران كرد، به همان اندازه كه عربي و فارسي نوشته اند، به تركي نيز قلم فرسايي كرده اند. اين حقيقت در قرن سيزدهم با مورخ و زندگينامه نويس كرد به نام ابي اثير مشخص مي گردد كه به زبان عربي نوشته است در حاليكه ادريس بتليسي، از صاحب منصبان ارشد عثماني و اصالتا كرد، در سال1501 كتاب هشت بهشت را به زبان فارسي نوشته كه اولين تاريخ اولين هشت سلطان عثماني را به رشته تحرير در آورده است. شاهزاده شرف خان بتليسي، حاكم امارت كردنشين بتليس نيز در پايان قرن شانزدهم، تاريخ ملت كرد را به زبان فارسي نگاشته كه منبع و اثري استادانه درباره ي تاريخ كردها است.

تعيين تاريخ منشاء ادبيات كردي سخت مي باشد. درباره ي فرهنگ كردها، پيش از اسلام چيزي نمي دانيم. از طرف ديگر، فقط بخشي از متون ويرايش شده است و نمي دانيم در تلاطم درگيريهاي بي پاياني كه طي قرنها در سرزمين كردستان رخ داده، چه مقدار آن ناپديد شده است.

علي حريري، نخستين شاعر مشهور كرد مي باشد كه به سال 1425 در ولايت حكاري ديده به جهان گشود و به سال 1495 درگذشت. موضوعات مورد علاقه اش، همان موضوعاتي اند كه هم ميهنانش اغلب به بررسي آن مي پردازند و عبارتند از عشق به ميهن، زيبايي هاي طبيعي آن و جذابيت دخترانش. در قرن شانزدهم، كردستان به ميدان جنگهاي ايران و تركها تبديل شد و امپراطوريهاي عثماني و ايران، در آغاز نيمه ي دوم اين قرن، به صورت قطعي تشكيل شدند و مرزهايشان را مشخص نمودند، يعني كردستان، سرزمين كردها را تقسيم كردند.

تاريخ اولين آثار ادبي مشهور كرد به اين دوران مي رسد. آنان به موازات و در تضاد با تحكيم قدرت همسايگانشان، عثمانيها و ايرانيان، پديد آمدند. شيخ احمد نيشاني ملقب به مَلاي جزيري، شناخته شده ترين شاعر پايان قرن شانزدهم و آغاز قرن هفدهم مي باشد. او كه اصالتا از جزيرا بوتان است، همانند بيشتر اديبان آن زمان، زبانهاي عربي، فارسي و تركي را خوب مي دانست. وي تحت تاثير فرهنگ ادبي عربي فارسي نيز قرار گرفته بود. اثر شعري اش بالغ بر بيش از 2000 بيت مشهور است و مرتب چاپ مي گردد. وي بسيار سفر كرد و شاگردان متعددي تربيت نمود. اينان نيز تلاش کردند با اتخاذ زبان استاد، از وي تقليد كنند، زباني كه از آن هنگام به عنوان زبان ادبي پذيرفته شده است. كم كم احساس تعلق به يك موجوديت واحد، در ميان كردها گسترش يافت. اين دوره شاهد ظهور احمد خاني شاعر بزرگ در منطقه ي بايزيد مي باشد كه بزرگترين شاعر است كه در شعر طولاني اش، بالغ بر بيش از 2650 بيت، مم و زين، عناصر استقلال كرد را تعريف مي كند.

به دنبال رشد عمومي جنبشهاي آزادي بخش ملي در بطن امپراطوري عثماني در قرن نوزدهم، يك جنبش ملي واقعي كرد، علي رغم رنگ و بوي شديداً قبيله اي اش، به آرامي شكل گرفت.

ادبياتي جديد با كمي تاخير به خاطر انزوا و دوري، شكوفا شد. نويسندگان كه در دوران جواني شان در مدرسه ها و مكتبهاي قرآني در سطحي پيشرفته تعليمات رايگان كلاسيك ديدند، زبان هاي فارسي و عربي را نيك مي دانستند. اشعارشان از نظر موضوع و دركشان از سنت فارسي، خيلي الهام گرفت. اما شعرا در تجددبخشي به نمادها و آهنگين بودن ادبيات، قدرت تصور و تخيل عظيمي بكار گرفتند.

اين شعر نخست گرايش مذهبي داشت (عصر شكوفايي طريقتهاي صوفيان بود) اما شعراي ميهن پرست و غزل سرا بيشتر موفق بودند. ملا قادري احمدي شاويسي ميخاييلي، كه بيشتر با لقب نالي معروف است، اولين شاعر بزرگي است كه اشعارش را اساسا به كردي مركزي سروده است.

ظهور مطبوعات، به پيشرفت جنبش ملي كرد كمك كرد و اولين مجله با نام معنادار كردستان در سال 1898 در قاهره مصر منتشر شد. جنبش ملي كرد در قرن بيستم و علي رغم سختيهايي كه آماجشان قرار گرفت، از رشد و توسعه باز نماند. آغاز جنگ جهاني اول و تبعات آن وضعيت كردها را به صورت ريشه اي تغيير داد.

كردها در آن زمان در جوامع چند فرهنگي و چند زباني زندگي مي كردند. در پايان جنگ، كردها خود را به صورت تقسيم شده ميان چهار دولت تركيه، ايران، عراق و سوريه يافتند، يعني از نظر قانوني حاكم ولي از نظر سياسي تابع بازيهاي جهاني ابرقدرتها شدند. اين دولتها بلافاصله با مسئله ي تنوع زبانها مواجه شدند. از اين هنگام آثار ادبي كردها و توسعه ي زبانشان تابع آزاديهايي شد كه آنان در هريك از دولتهاي تقسيم كننده سرزمينشان، از آن برخوردار گشتند.

عراق تحت قيمومت بريتانيا حداقل حقوق فرهنگي را براي اقليت كرد خود به رسميت مي شناخت. با اينكه اين اقليت فقط 18% كل جمعيت كرد را تشكيل مي دهد، اما مركز حيات فرهنگي كرد به عراق منتقل شد كه در آن از نيمه ي دوم دهه ي بيست به رشد و توسعه ي خود ادامه داد. كردها از انزوا خارج شدند و تماس با غرب، ترجمه ي آثار پوشکين، شيلر، بايرون و به ويژه لامارتين داده هاي زمينه ي شعر را منقلب ساخت.

شعر با قرار گرفتن در معرض نوگرايي، از مسير سنت گرايي فاصله گرفت و اگر هم در مرحله ي اول، شعر شكل و صورت كلاسيك را حفظ نمود، در محتواي آن نوآوري وجود داشت و بيان احساسات عاشقانه، نااميدي، خشم يا تجسم زيبايي طبيعت در شعر سنتي از روابط با دنياي دروني شاعر، غني گشت. تلاش براي "پاكسازي" زبان كردي با طرد لغات و شكل هاي عاريه از زبانهاي حاكم، نويسندگان اين دوره را فعال نمود.

در مرحله ي دوم، با اينكه انواع متعدد ادبي (از قبيل غنايي_حماسي و شعر دراماتيك) اتخاذ مي گردد كه مبارزات مردم كرد را به شيوه اي پرشور امكان پذير ساخت، اما چارچوب شعر سنتي به هم ريخت. مسلما گوران شاعر بي همتا، بزرگترين مبتكر گسست از سنت بود. ابيات هجايي نزديك به شعر عاميانه، شعر منظوم و ابيات آزاد در سالهاي دهه سي، وارد حوزه ي شعر گشتند. لحن اجتماعي آن شكل گرفت و يك ويژگي مبارزه به شعر بخشيد.

شعر به هنگام رشد و شكوفايي مجلات، شكوفا گشت كه اولين تجربه هاي شعري و روايتي، رمانها و آثار جديد تاريخي_افسانه اي را به حركت در آورد كه به شيوه اي چشمگير بر حيات كرد را صحه گذاشت. در اين هنگام، جريان رمانتيك تقويت شد و موضوعات با پيشرفتي پويا در موضوع، از همديگر متمايز گشتند. آنها به بررسي مسائل اجتماع، زنان و آموزش پرداختند. اما ديگر زمينه ها، به صورتي واضح در برابر بي عدالتي و استثمار دهقانان جهت گيري نمودند. ابراهيم احمد يكي از برجسته ترين افراد اين گرايش مي باشد كه در 1959 مجموعه داستانهاي رئاليستي به نامهاي كوره واري (بدبختي) و به ويژه ژاني گَل (درد مردم) را در 1973 كه در بغداد منتشر شد به چاپ رساند كه اين دومي، اولين رمان به كردي مركزي مي باشد. كردهاي اتحاد شوروي سابق، علي رغم جمعيت كم - كمتر از 2% كل جمعيت كرد را تشكيل مي دهند - به عنوان يك مليت بدون حق خودمختاري اما برخوردار از شناخت رسمي زبان، به رسميت شناخته شدند. با اين عنوان، جامعه شان از پشتيباني دولت برخوردار بود و داراي مدرسه، مطبوعات و انتشارات بودند. در آنجا يك گروه نخبه رشد يافت. مجموعه اشعار جاسم جليل متولد 1908، پس از جنگ جهاني دوم انتشار يافت. عرب شمو، پربارترين رمان نويس، از 1935 آثارش را منتشر ساخت.

دوره ي ميان دو جنگ در سوريه تحت قيوميت فرانسه حاكي از شكوفايي ادبيات كردي مي باشد. روشنفكران برجسته ي كرد و فرانسوي، از جمله روژه لسكو شرق شناس، در دمشق حول شاهزاده جلالت بدرخان و برادرش كامران گرد آمدند. آنها به دست اندركاران اصلي ظهور دوباره ي ادبيات شمال تبديل شدند. آنان الفباي لاتيني را مطرح ساختند كه در مجله ي هاوار به گسترش آن پرداختند كه حول آن كارهاي فشرده و الهام بخش امكانات كردي شمال به عنوان زبان ادبي مدرن، تحقق يافت.

كردها پس از جنگ جهاني دوم در سوريه، كه مستقل شد_4% كل جمعيت كرد_ آزادي خود را از دست دادند و توليد ادبي خشكيد. آنان مجبور شدند آثار خود را در خارج منتشر كنند يا جلاي وطن كنند.

پس از پيروزي نظامي مصطفي كمال در برابر يونان و امضاي يك پيمان جديد به نام لوزان در 1923 در تركيه، حاكميت ترك بر بخش وسيعي از سرزمين كردها و بيش از 52% جمعيت كل آنها تاييد شد. اين پيمان كاربرد زبان غير ترك ها را تضمين مي كرد. مصطفي كمال پس از چند ماه و به نام اتحاد دولت، اين ماده ي پيمان را با ممنوع كردن تدريس كردي و تكلم آن در گفتار مردم، نقض نمود. او اكثريت روشنفكران كرد را تبعيد كرد. كردها - يعني تركهاي كوهي ناميده شدند، در آناتولي شرقي زندگي كردند كه دوغو يا شرق بود. هرگونه آداب و رسوم حتي لباس، هرگونه تجمع حتي ترانه ها و رقصهاي (كردي) در سال 1932 ممنوع شد. پس از جنگ جهاني دوم، رژيم تركيه در فاصله ي 1951 تا 1971 رنگ و بوي دموكراسي بورژوازي به خود گرفت و كاربرد گفتاري زبان كردي دوباره مجاز شد. يك طبقه جديد روشنفكران كرد تشكيل شد. كودتاهاي نظامي سالهاي 1971 و 1980 سياست سركوب و تبعيد دسته جمعي كردها به سمت غرب تركيه را از سر گرفت. تدريس زبان كردي و نشر به اين زبان امروزه شديدا ممنوع است.

بهترين دوره ي ادبيات كردي در اين منطقه، دوره ي جمهوري كردستان مي باشد كه در پايان جنگ جهاني دوم فقط 11 ماه طول كشيد. اين جمهوري علي رغم كوتاهي عمرش، سبب شكوفايي قابل توجه ادبيات كردي شد. شاعران متعددي همچون هيمن و هَژار ظهور كردند.

پس از سقوط شاه، سركوب از سوي جمهوري اسلامي، روشنفكران را مجبور كرد كه بيشتر به عراق جلاي وطن كنند. در فوريه ي 1979 يك انقلاب مردمي رژيم سلطنتي را خلع كرد اما دولت اسلامي نيز كه جانشين آن شد كمتر با اعطاي حقوق ملي به اقليت كرد موافق است.

مقامات ايراني مجبور شدند تحت فشار دموكراتها به رهبري فقيد دكتر عبدالرحمن قاسملو، كه بي وقفه خواهان به رسميت شناخته شدن زبان و فرهنگشان بودند، اجازه ي نشر بعضي آثار كردي را بدهند. اگر هرگونه خلاقيت ادبي ممنوع مي باشد، سانسور اجازه نشر آثار ادبيات كردي قرن نوزدهم را مي دهد كه بعضي از آنها به فارسي ترجمه شده اند. سرانجام دستنوشته هاي مربوط به تاريخ سلسله هاي كرد، چاپ شدند، فرهنگهاي لغت، كتابهاي دستور زبان، دائرةالمعارف مشاهير كرد برجسته ي دوران خاص خود، ديني يا غيرديني، به زبانهاي كردي يا فارسي چاپ مي شوند.

حيات ادبي كرد در عراق ضربات شكست قيام طولاني كرد و جنگ را تحمل كرده است كه ميان ايرانيان و عراقي ها بي رحمانه رخ داد. خلاقيت پژمرده گشت. شيركو بيكس، شاعر، به جمع بزرگان كرد رسيد و مطبوعات آنان در 1986 هه لو (عقاب) مجموعه ي سه گانه اشعار اين هنرمند را منتشر كردند. هه ره س (بهمن) در 1985، يك رمان زيباي غنايي از محمد مكري در همان مطبوعات چاپ شد. شعرا و رمان نويسان آزادانه در مجلات گوناگون آثار خود را نشر كردند.

روشنفكران كرد، راه تبعيد را پيش گرفتند و در بيشتر كشورهاي غربي پناهنده شدند و واقعيت قابل توجه اين است كه آنان به منشا يك رنسانس واقعي ادبيات كرمانجي تبديل شدند كه شديدا در تركيه و سوريه ممنوع است. روشنفكران كرد، با پشتيباني چندصدهزار كارگر مهاجر كرد، دور هم جمع شدند و از هيچ تلاشي براي پيش بردن زبان خود فروگذار نكردند. شعرا و نويسندگان آثارشان را در نشريات منتشر شده از سوي انتشارات كردي سوئد چاپ كردند. در واقع، مقامات سوئد كه به توسعه ي فرهنگي جوامع مهاجر روي خوش نشان مي دهند، به 12000 كرد آنجا، بودجه انتشاراتي قابل توجهي را اختصاص مي دهند. حدود بيست روزنامه، مجله و ماهنامه از پايان دهه ي هفتاد، منتشر مي شود. كتابهاي كودكان، الفبا، ترجمه ي آثار تاريخي درباره ي كردها و ... منتشر مي شود. خلاقيت ادبي مورد تشويق قرار مي گيرد. محمدامين بوزارسلان، داستانهاي جذابي را براي كودكان، روژن بارناس مجموعه اشعار را منتشر مي كنند در حالي كه محمود باكسي، روزنامه نگار عضو اتحاديه ي روزنامه نگاران سوئد، يك رمان و قصه هايي براي كودكان به كردي، سوئدي و تركي چاپ كرده است.

در طي ده سال حدود دويست عنوان كتاب منتشر شده است. اين بيشترين حجم نشر آثار ادبي كردي در خارج از عراق مي باشد. اما در فرانسه، در پاريس حدود دوازده روشنفكر كرد، افرادي شجاع، فعال و خيلي دلسوز در فوريه ي 1983، اولين موسسه ي علمي كرد را در غرب ايجاد كردند. شش سال بعد، بيش از سيصد روشنفكر كرد ساكن كشورهاي مختلف اروپايي، امريكايي و استراليا براي انجام فعاليتهاي آن در جهت حفظ و تجديد حيات زبان كردي، به موسس پيوستند تا به آن كمك كنند. موسسه مجلاتي را به كردي، عربي، فارسي، تركي و فرانسوي منتشر مي كند. يك بولتن ماهانه ارتباطي و اطلاع رساني، يك مجله مطبوعاتي را درباره ي مسئله ي كرد، ايجاد و درباره ي فعاليتها و طرحهاي موسسه اطلاع رساني مي كند. بايستي به اهميت اين نكته –ي برد كه موسسه اولين نهادي بوده كه توسعه ي لهجه ي زازا/دملي را مورد تشويق قرار داد كه حدود سه ميليون كرد در تركيه به آن تكلم مي كنند. سرانجام موسسه سالانه دوبار نويسندگان، زبانشناسان و روزنامه نگاران كرد جامعه ي مهاجر را گرد هم مي آورد تا مجموعه مشكلات لغات و اصطلاحات نوين را بررسي كند.

اين رشد و شكوفايي شعرا، نويسندگان و روشنفكران كرد، به صورتي خيره كننده بيانگر موازي بودن آزادي و رشد فرهنگي مي باشد.